بی تدبیری در تصمیم گیری برای بافت تاریخی گرگان
آرامش دیروز ، معضلات فردا
آثار و ابنیه تاریخی و بخصوص بافتهای تاریخی به عنوان نماد هویتی جمعیتی که در آن شهر ساکن هستند شناخته میشود، فارغ از اینکه تعلق آبا و اجدادی به آن دیار داشته باشد یانه... به طوری که آدرسی که از هویت شهر داده میشود در وهله نخست نه موزهها و آثار و فرهنگ و صنایع دستی و...آن شهر که این معماری آن دیار است تا جاییکه امروز وبا وجود توسعه شتابان جوامع بشری در ابعاد مختلف در سطح دنیا این موضوع نه تنها نادیده انگاشته نشده است بلکه روز به روز شهرها وکشورهایی که چنین نشانی های هویتی هرچند ضعیف را دارا میباشند سعی در پررنگ تر کردن آن میکنند.
در کشورهایی که تاثیرگذاری بیشتری در حوزههای مختلف دنیای امروز دارند پاسداشت میراث معنوی صدها مرتبه بیشتر از کشورهای به اصطلاح جهان سوم وعقب افتاده به چشم میخورد که این خود شاید یکی از رمزگشایی ها از توسعه وپیشرفت آنها باشد.
تا همین یک دهه پیش کمتر سخنی از میراث معنوی و ثبت آن شنیده میشد ولی امروز شاهد این هستیم که هر کشوری در تلاش است در این زمینه گوی سبقت را از دیگری بربایدو سرمایهگذاری در این زمینه مطمئنا برای آن ها که بهتر میاندیشند و دوردستها را رصد میکنند، در ابعاد مختلف توریستی فرهنگی تبلیغاتی، سودآور شناخته شده است، چرا که توسعه و پیشرفت و در پی آن ثروت را نه در ذخایر پایان پذیرفتنی، بلکه در دوراندیشی دیدهاند.
والبته در این سوی هم هستند کشورهایی که داشتههای تاریخی و معنوی و حتی طبیعی را نه تنها نادیده بلکه نابود میکنند ودراین راستا و در نهادینه کردن آن اقشار فرهیخته و صاحب اندیشه و بالاخص در هدایت طرح های توسعه شهری "مهندسین" نقش به سزایی میتوانند داشته باشند.
در کجا قرارداریم؟
شاید امروز تحرکات زیادی در جهت حفظ و مرمت و برجستهسازی آثار و نمادهای تاریخی را در کشور شاهد باشیم اما مسائل عدیده ونگران کنندهای نیز هر روز از گوشهای از این سرزمین که به واقع مهد تمدن بوده به گوش میرسد.که اگر در این میان جامعه مهندسین با تدبیر و حسن نظری که در آنها وجود دارد نیاندیشند لاجرم، جرم آیندهای بدون هویت بردوش جامعه مهندسی نیز خواهد بود. آوردن نمونههای بسیار در این زمینه شاید ملال آور باشد اما آنچه برآثار و میراث تاریخی، هویت ملی، رفته شاید تذکرهای باشد برجامعه مهندسی که در این زمینه کم در مظان اتهام نبوده ونیستند. نمونههایی چون تخریب بخشهایی از نقش رستم برای احداث راه آهن، به زیر آب رفتن بخشهایی از تمدن ایرانی برای احداث سدهایی چون سیوند ومرگ تدریجی پارسه و...
بافتهای قدیم شهری:
هرچند که بافتهای قدیم شهری یکسره آثار و ابنیه ارزشمند تاریخی نیستند و قسمتهایی از آن را سازههایی فرسوده و خطرساز تشکیل میدهند اما همانطور که از نامشان پیداست "بافت" هستند، نه تک ساختمانهای صاحب منزلت و ارزشمند،که در این صورت از قدر وارزش بسیار کمتری برخوردارند،که بایستی برای حفظ و صیانت از بافتهای قدیمی برنامهریزی مدون داشته باشیم. برنامهایی که هرچند فرسودگی قسمتهایی از بافت های قدیمی را میبیند اما دست به تخریب و ساخت وسازهای بدون توجه به هویت بافت قدیم نمیزند، واگر بافتی فرسوده شناخته شود برای آن قسمتها طرح و نقشه دارد وکاربریهای بایسته و شایسته تعریف میکند .مسالهای که متاسفانه امروز در بافتهای قدیمی به علت ضعف در اجرا و یا عدم وجود برنامه و سهل انگاری شاهد آن هستیم کاملا بیبرنامه و طرح مینمایاند و هر رهگذر آگاه و علاقهمندی آن را به یاری مهندسین وجامعه مهندسی خواهد نوشت.
مصایب ونوسازی های کور وبدون طرح وبرنامه :
در اینجا و ذکر موارد و دشواریهای در پی نوسازیهای بدون طرح وبرنامه به موارد بسیاری میتوان اشاره نمود که عوامل تهدید کننده امنیت روانی و فیزیکی خواهندبود. اهم آنها به اختصار و از دیدگاه نگارنده به قرار زیر خواهد بود.
1- عقب نشینیهای ضد امنیتی برای ساکنین: نخستین مساله از نگاه نگارنده این سطور در زمینه نوسازی های بدون طرح و برنامه در خور مساله عقب نشینی ساختمانهای تازه ساز به جای قسمتهای فرسوده نسبت به ساختمانهای قدیمی محاور است که باعث ایجاد فضایی خارج از دید و نتیجتا تشدید جرم خیزی است. که بازهم متاسفانه برای جبران یک اشتباه بالاجبار ساختمانهای مجاور که چه بسا ساختمانهایی ارزشمند و تاریخی هم باشند پیاپی و یکی درپس دیگری دست به ساخت و سازهای ناهمگون با بافت منطقه میزنند.
2- عدم همخوانی نماهای ساختمانهای جدید با ساختمانهای قدیمی: هرچند که نمی توان در ساخت وسازها در این مناطق، بافت قدیم صرفا از همان مصالح قدیمی استفاده کرد، اما حداقل انتظار این است که از مصالحی نزدیک به مصالح آن بافت به خصوص در نما چه در نمای پلان و چه در نماهای جلو وعقب وطرفین استفاده گردد. مسالهای که متاسفانه نادیده گرفته شده و بعضا دیده میشود در این ساخت وسازها از سقفهای تخت بام و دیگر پوششهای ناهمگون استفاده میشود که این مساله در نماهای طرفن نیز به طور گسترده به چشم میخورد .
3- تفاوت مفاهیم بین طراحان امروز وشهروندان: در طراحیهای قدیم و جدید تفاوتهایی در معانی وجود دارد، پیشینیان به عنوان مثال خیابان یا میادین را برای تعاملات اجتماعی میخواستند حال آن که امروز معابر را صرفا محلی برای تردد خودروها می بینیم!
مسالهای که در مورد بافتهای قدیمی و در این مورد خاص مشکلاتی را شاید پدیدآورده، میتوان پیشنهاد کرد هرچند در سایر قسمتهای شهر استفاده از معابر وخیابانهای عریض امری پسندیده است ولی حداقل در این مناطق با حفظ و بازسازی معابر به صورت اولیه، سنگفرش، به جز موارد اورژانسی و امنیتی در سایرموارد از ترددهای نابه جای خودروها جلوگیری گردد.
در پایان باید کاری دوچندان صورتگیرد با درایت مسولان امر و همت و دوراندیشی جامعه مهندسی از میراث گرانبهای تاریخی وبافت تاریخی شهری که به مانند سرمایههای بین نسلی میباشند. به بهترین وجه من الوجوه حفظ و صیانت انجام شود، تا آیندگان امانت نیاکان خودرا به دوستی از ما تحویل بگیرند.
----------------------------------------------------
پانوشت: این مقاله در شماره 17 (زمستان 1389) نشریه نماد گلستان، فصلنامه تخصصی سازمان نظام مهندسی استان به چاپ رسیده است.
